.: Wprowadzenie :: Prolog :.
.: Rozdziały 1-22 :: Rozdziały 23-37 :: Rozdziały 38-73 :.
.: Literatura :.

.: Przypisy :.

  • Prol 2 „Posłuszeństwo ... nieposłuszeństwo” — być może jest to nawiązanie do Rz 5,19 (Adam — Chrystus)
  • Prol 3 „Własnych chęci” — po łac. jest to liczba mnoga od słowa voluntas (dosłownie: wola), niemożliwa do oddania po polsku. Ludzka wola sama w sobie nie jest zła, chodzi tu o wyrzeczenie się różnych pragnień i zachcianek dyktowanych miłością własną. „Służyć pod rozkazami” — łac. militaturus, czasownik ten pierwotnie oznaczał tylko służbę wojskową, w czasach św. Benedykta również służbę w życiu cywilnym; wojskowe porównania w odniesieniu do życia duchowego znajdujemy często (por. Ef 6,10—17; 1 Tes 5,8; 1 Tm 1,18; 6,12; 2 Tm 2,3n).
  • Prol 21 Por. Ef 6,14.
  • Prol 28 Dosłowne tłumaczenie niemożliwe, w dużym przybliżeniu: „nowo narodzone z niego myśli rozbija o Chrystusa” — jest to nawiązanie do Ps 137[136],9, por. także 4,50.
  • Prol 34 Został tu opuszczony pierwszy człon zdania tekstu Ewangelii: Spadł deszcz.
  • Prol 40 Dosłownie „na walkę świętego posłuszeństwa”, co
  • oznacza walkę dla osiągnięcia świętego posłuszeństwa.
  • Prol 50 Por. 1 P 4,13.
  • 1,3 W najnowszych wydaniach tekstu łacińskiego przyjęto tu słowo conversatio (sposób życia, zwłaszcza życia monastycznego) zamiast conversio (nawrócenie).
  • 1,6 „Złoto w ogniu” — por. Prz 27,21; Syr 2,5; Mdr 3,6; 1 P 1,7.
  • 2,3 Chrystusa nazywało „ojcem” wielu Ojców Kościoła.
  • 2,5 Por. Mt 13,33.
  • 2,20 Por. Ga 3, 28.
  • 2,22 Dosłownie: „i niech stosuje tę samą dyscyplinę (karność) do wszystkich”.
  • 2,26 Por. 1 Sm 2,11—17; 22—34; 3,11—14.
  • 2,28 „Inna kara cielesna” — na przykład post.
  • 2,30 Por. Łk 12,48.
  • 2,38 Por. Hbr 13,17.
  • 3,10 Dosłownie: „A gdyby się ktoś na to poważył, niech podlega dyscyplinie (karności) Reguły”.
  • 4,1—2 Por. Mt 22,37—39; Mk 12,30—31; Łk 10,27.
  • 4,3—6 Por. Rz 13,9.
  • 4,7 Por. Mt 19,18; Mk 10,19; Łk 18,20.
  • 4,8 Por. 1 P 2,17.
  • 4,9 Por. Tb 4,16; Mt 7,12; Łk 6,31.
  • 4,10 Por. Mt 16,24; Łk 9,23.
  • 4,11 Por. 1 Kor 9,27.
  • 4,15—16 Por. Mt 25,36.
  • 4,29 Por. 1 Tes 5,15; 1 P 3,9.
  • 4,31 Por. Mt 5,44; Łk 6,27.
  • 4,33 Por. Mt 5,10.
  • 4,34—35 Por. Tt 1,7; 1 Tm 3,3.
  • 4,38 Por. Rz 12,11.
  • 4,39 Por. Flp 2,14.
  • 4,50 Por. Prol 28 i przypis.
  • 4,54 Św. Benedykt nie potępia każdego śmiechu. Wynika to choćby z 49,7, gdzie poleca ograniczenie rozmów i żartów w czasie Wielkiego Postu. Chodzi tu zapewne o jakiś śmiech nieopanowany i z nieodpowiednich powodów (por. 6,8).
  • 4,59 Por. Ga 5,16.
  • 4,60 Chodzi tu o potępienie postawy człowieka, który kieruje się tym, co jemu samemu odpowiada (tj. własną chęcią), dąży do zaspokojenia swoich rozmaitych chęci, zarówno mniej, jak i więcej istotnych.
  • 4,75 Dosłownie: „Oto są narzędzia sztuki duchowej”.
  • 4,76 „W dzień sądu zyskują one uznanie” — dosłownie „w dzień sądu zostają one oddane” — chodzi tu o oddanie owych „narzędzi dobrych uczynków” tak, jak po ukończonej służbie mnich przekazuje używane naczynia kuchenne szafarzowi, zob. 35,10.
  • 5,12 „Posłuszni własnym pożądaniom i zachciankom” — może jest tu nawiązanie do Jud 16.
  • 5,14 „Bez szemrania” — Słowo to, które pojawiło się już w 4,39, odgrywa bardzo ważną rolę w Regule. Św. Benedykt widzi w szemraniu zagrożenie samej idei posłuszeństwa i wielkie niebezpieczeństwo dla porządku życia wspólnego. Por. 40,9.
  • 5,19 „kara za szemranie” — por. 1 Kor 10,10 nawiązujący do Lb 14,2.36; 21,5.
  • 6,3 „Uczniowie dojrzali”, łac. perfecti (dosł. „doskonali”). Określenie to zostało zapewne wzięte z Listów św. Pawła, gdzie wskazuje ono na dojrzałość w wierze, zrozumieniu i zachowaniu się (1 Kor 2,6; 14,2).
  • 7,4 „Małe dziecko”, a właściwie „dziecko odstawione od piersi” (łac. ablactatum). Cytowany tu Ps 130 (Wlg.) to według naszej dzisiejszej, opartej na tekście hebrajskim, interpretacji obraz dziecka w ramionach matki, a zatem obraz spokoju i bezpieczeństwa. Przyjęty w Regule przekład łaciński ma sens odmienny i niecałkiem jasny. Tutaj, jak się zdaje, Bóg grozi mnichowi nie starającemu się o zachowanie pokory. Postąpi z nim, jak z małym dzieckiem, które zostaje odstawione od piersi matki.
  • 7,18 Brat „użyteczny”, chodzi tu zapewne o mnicha cnotliwego, robiącego to, co do niego należy.
  • 7,20 Por. Mt 6,10.
  • 7,29 Por. Ps 53[52],4.
  • 7,33 Cytat nie z Pisma Świętego, lecz z Akt męczeństwa (Passio Anastasiae 7; Optat., 7,1.).
  • 7,42 Por. Mt 5,39—41.
  • 7,43 Por. 2 Kor 11,26; 1 Kor 4,12.
  • 7,61 Zdanie cytowane z dzieła filozofa pogańskiego, Sekstusa Pitagorejczyka.
  • 7,65 „Ewangeliczny celnik” — znany jest z przypowieści Łk 18,9—14, lecz słowa, które celnik tu wypowiada stanowią swobodne połączenie Mt 8,8 i Łk 18,13—14.
  • 8,1 „Od pierwszego listopada”, dosłownie „od Kalend Listopadowych” — „Kalendy” to w kalendarzu rzymskim pierwszy dzień każdego miesiąca. Rzymskie są również godziny, o których tu mowa. Godzina taka była po prostu jedną dwunastą częścią dnia (godzina dzienna) lub nocy (godzina nocna), stąd też godziny dzienne były w lecie znacznie krótsze niż w zimie, w zimie zaś wydłużały się odpowiednio godziny nocne.
  • 9—18 Św. Benedykt posługuje się numeracją psalmów właściwą Wulgacie. Czytając rozdziały 9—18 trzeba pamiętać, że numeracja ta jest nieco odmienna od przyjmowanej obecnie powszechie numeracji tekstu hebrajskiego. Poniżej numery psalmów w tekście hebrajskim oraz obok w nawiasach odpowiadające im numery w Wulgacie: 1—8 (1—8), 9—10 (9), 11—113 (10—112), 114—115 (113), 116 (114—115), 117—146 (116—145), 147 (146—147), 148—150 (148—150).
  • 9,4 Tzn. Te Deum (Ciebie, Boże, chwalimy).
  • 10,1 Por. przypis do 8,1.
  • 11,6 „Prorocy” — znaczy tu tyle, co Stary Testament.
  • 13,10 Por. przypis do 11,6.
  • 13,12 „Ciernie wzajemnych uraz”, w tekście łac. użyte jest tu słowo scandalum, tłumaczone zazwyczaj przez „zgorszenie”, określało pierwotnie coś, o co można się potknąć, także istotną część pułapki. Tu najwłaściwszym tłumaczeniem wydają się „urazy” lub „spory”.
  • 16,1 Do niedawna jeszcze cały psałterz uważano za dzieło Dawida, a Dawid z kolei już w Nowym Testamencie nazywany bywa prorokiem (por. Dz 2,30)
  • 19 (tytuł). Dosłownie „O dyscyplinie śpiewania psalmów”.
  • 20,3 „Nie wielomówstwo”, por. Mt 6,7.
  • 21 „Dziekani” — są to przełożeni grup, zwanych dekaniami, złożonych z dziesięciu mnichów.
  • 22,2 „Posłanie” — może tu chodzić zarówno o łóżko, jak i o pościel czy posłanie. „Zgodnie ze zwyczajami zakonnymi” — dosłownie „stosownie do sposobu życia monastycznego” (pro modo conversationis).
  • 23 Kara ekskomuniki oznacza wyłączenie ze wspólnoty, por. rozdziały 24—27.
  • 23,2—3 Por. Mt 18,15—17.
  • 25,6 Por. Ps 129[128],8.
  • 27,2 Opat jest porównany do „mądrego lekarza”, a choć pod koniec rozdziału znajdujemy już obraz Dobrego Pasterza, porównanie to rozciąga się również na rozdział 28. „Sympekci” łac. senpectae, jest to słowo całkiem nieznane, występujące tylko w tym miejscu. Niektórzy przypuszczają, że słowo to pochodzi z języka greckiego i pierwotnie znaczyło „towarzysze zabaw”, a św. Benedykt, nie znający greki, dojrzał podobieństwo między sen-pectae a sen-iores (starsi), inni przypuszczają, że chodzi tu o środek lekarski, rodzaju plastra musztardowego (sinapis).
  • 27,7 Por. Ez 34,3—4.
  • 27,8 Por. Mt 18,12—14; Łk 15,3—7.
  • 31,1—2 Niektóre cechy dobrego szafarza przypominają charakterystykę dobrego biskupa z 1 Tm 3,2—4.
  • 31,10 Por. Za 14,20—21.
  • 33,1 Św. Benedykt uważa dążenie do prywatnego posiadania czegokolwiek za „wadę” (w w.7 nawet „szkaradną”), gdyż jest to dla niego przejaw samowoli i akt nieposłuszeństwa. Mnich we wszystkich swych potrzebach powinien zwracać się do opata.
  • 33,6 Por. Dz 4,32.
  • 34,5 Dosł.: „wszystkie członki” — ślad nauki św. Pawła o eklezjalnym Ciele Chrystusa (por. Rz 12,4; 1 Kor 10,17; 12,12—27; Ef 5,23.30; Kol 1,18).
  • 35,12 „na godzinę przed posiłkiem” — tekst łaciński nie jest tutaj w pełni jasny. Ostatnio pojawiła się próba odmiennego tłumaczenia: „przed posiłkiem w dniach, w których posiłek jest tylko jeden” (dosł. „przed jedną godziną posiłku”).
  • 35,14 „aż do końca Mszy świętej” — tekst łaciński niejednoznaczny, można rozumieć go także: „aż do końca posiłku”.
  • 35,16 Por. Dn 3,52; Ps 86[85],17.
  • 35, 8—17
  • 38,8 Tekst łaciński dosł.: „aby... nie stwarzać okazji”. Można go różnie uzupełniać: „nie stwarzać okazji diabłu”, „nie stwarzać okazji do rozmowy”, „nie stwarzać okazji do zamieszania” — sens ogólny pozostaje ten sam.
  • 38,10 „ze względu na Komunię św.” — prawdopodobnie chodzi o popicie dla łatwiejszego przełknięcia Hostii.
  • 40,3 Miara napoju, której nie można ustalić dokładnie, mniej więcej od 1/4 do 3/4 litra.
  • 41,1 „w porze Seksty”, tj. w południe.
  • 41,2 „w porze Nony” tj. ok. godz. 15.
  • 41,6 Dosł.: „od Id Wrześniowych”. Idy w kalendarzu rzymskim wypadały w dniu 13 każdego miesiąca poza marcem, majem, lipcem i październikiem, w których był to dzień 15.
  • 42,3—4 „Konferencje” — Collationes Kasjana (ok. 360—435); „Siedmioksiąg” jest to określenie pierwszych siedmiu ksiąg Pisma Świętego (Pięcioksiąg, Księgi Jozuego i Sędziów), a „Księgi Królewskie to 1 i 2 Księga Samuela oraz 1 i 2 Księga Królewska.
  • 46,1 „usługując przy stole”, łac. in ministerio — może tu chodzić równie dobrze o usługiwanie innego rodzaju.
  • 48 Trzeba tu przypomnieć, że dzień, a mówiąc dokładniej okres od wschodu do zachodu słońca, w czasach św. Benedykta, był zawsze podzielony na dwanaście godzin (w lecie dłuższych, a w zimie krótszych). Stąd godzina pierwsza to pierwsza godzina dnia, wcześnie rano, podobnie druga (ww. 10,11), trzecia i czwarta (ww.14,4) to trochę później, lecz także jeszcze przed południem, szósta jest godziną południową, ósma (w.6) — wczesnym popołudniem, dziesiąta (w.14) — godziną już bliską wieczoru. Od nich wzięły swe określenia godziny Oficjum: Pryma („pierwsza”), odmawiana o świcie, a po niej: Tercja („trzecia”), Seksta („szósta”) i Nona („dziewiąta”), które umieszczamy umownie ok. godz. 9, 12 i 15 według naszego podziału czasu.
  • 48,1 „Czytanie duchowne” jest to bardzo niedokładnym przekładem łac. lectio divina, dosł. „boże czytanie”. Przymiotnik „boży” odnosi się raczej do tekstu, który ma być czytany, niż do samej czynności czytania. Lectio divina to refleksyjne, modlitewne czytanie przede wszystkim Pisma Świętego, później także Ojców Kościoła i tego, co nam może pomóc w zrozumieniu Słowa Bożego.
  • 48,3 „do 1 października”, dosł. do Kalend Październikowych — por. 8,1.
  • 48,5 „niech tak czyta, by innym nie przeszkadzać” — w starożytności, i jeszcze w czasach św. Benedykta, czytano z zasady na głos, wymawiając każde słowo.
  • 52,1 „na co wskazuje jego nazwa” — słowo oratorium pochodzi od łac. czasownika orare — modlić się; oratorium ma być zatem miejscem modlitwy i tylko modlitwy.
  • 54,1 „poświęconych pamiątek” — użyte tu słowo eulogiae oznacza zapewne jakieś drobne poświęcone przedmioty, może nawet relikwie.
  • 54,4 „nie dawać okazji diabłu” — por. Ef 4,27; 1 Tm 5,14.
  • 55,4—6 „Kukulla” jest charakterystycznym dla zakonów mniszych płaszczem chórowym, szkaplerz natomiast pierwotnie był zapewne czymś w rodzaju fartucha do pracy (łac. słowo scapulare pochodzi najwyraźniej od scapula, ramiona). „Pończochy i buty” — wielu komentatorów uważa jednak, że chodzi tu raczej o  „sandały i buty”.
  • 57,5 Por. Dz 5,1—11.
  • 58,1 „do klasztoru”, łac. ad conversationem, dosł. „do monastycznego życia”.
  • 58,17 „Złoży (...) posłuszeństwa” — w słowach tych widziano często „trzy śluby benedyktyńskie”, analogiczne do składanych w później powstałych zakonach. Tymczasem samo pojęcie trzech odrębnych ślubów zakonnych dojrzało dopiero w XIII w. pod wpływem ówczesnej myśli teologicznej. Tak więc poczynając od tego okresu zakonnicy ślubują na ogół zachowanie „trzech rad ewangelicznych”, tj. ubóstwa, czystości i posłuszeństwa, a śluby te stanowią trzy odrębne zobowiązania, pociągające za sobą także odrębne skutki prawne. Starożytni mnisi natomiast przyrzekali po prostu żyć w pełni życiem monastycznym w określonym klasztorze „pod Regułą i opatem” (1,2). Trzy części formuły z 58,17 tworzą w istocie rzeczy całość, nie wszystkie z nich są jednak równie jasne. Posłuszeństwo nie wymaga tu dodatkowych omówień. Stałość to przede wszystkim wytrwanie na raz obranej drodze aż do śmierci (por. Prol.50), lecz także stałość w sprawach mniejszych, nawet najdrobniejszych, przy czym od „stałości miejsca” ważniejsza jest znacznie „stałość serca”. I wreszcie element najtrudniejszy do interpretacji: „zachowanie obyczajów monastycznych”, łac. conversatio morum suorum. Dawniej czytano tu conversio — „nawrócenie”, co pozwalało na łatwiejszy przekład. Dziś wszystkie wydania wracają do starszej i trudniejszej formy conversatio. Sens słów conversatio morum suorum to, być może, według intencji Reguły „dostosowanie swoich obyczajów do monastycznego sposobu życia”, a zatem mówiąc krócej „zachowanie obyczajów monastycznych”. Mnich przyrzekając „stałość, zachowanie obyczajów monastycznych i posłuszeństwo” nie składa trzech odrębnych ślubów, lecz zobowiązuje się żyć życiem kształtowanym całkowicie przez Regułę i to aż do śmierci.
  • 59 Rozdział ten mówi o drugim sposobie rozpoczęcia życia monastycznego. Tutaj rodzice oddają swego nieletniego syna do klasztoru wyrzekając się w jego imieniu zarówno wszelkich dóbr materialnych, jak i małżeństwa. Dla ludzi naszych czasów tego rodzaju postępowanie wydaje się szokujące, trzeba jednak pamiętać, że inaczej patrzyły na to wieki minione, kiedy również małżeństwa były najczęściej układane z góry przez rodziców. Ten akt oddania dziecka do klasztoru nazywano oblacją, a dzieci takie oblatami (łac. oblatus — ofiarowany). Terminem tym określamy dzisiaj ludzi świeckich, którzy składają przyrzeczenie życia w świecie według ducha Reguły św. Benedykta w ścisłej łączności z wybranym przez siebie opactwem benedyktyńskim.
  • 59,2 Słowa te zdają się wskazywać, że ceremonia ta miała miejsce w czasie Mszy św. (składanie darów przed ofiarowaniem).
  • 60,1 „Stan kapłański” (łac. ordo sacerdotum) obejmował kapłanów i diakonów.
  • 60,4 Zapewne na zakończenie niektórych godzin Oficjum.
  • 60,8 „Klerycy”, nie należący do stanu kapłańskiego, to ostiariusze (odźwierni), lektorzy, egzorcyści, akolici i subdiakoni.
  • 61,12 Dosł. łac. de ... gradibus sacerdotum vel clericorum, co znaczy tutaj „ze ... stanów kapłanów lub kleryków”.
  • 61,14 Por. Tb 4,15; Mt 7,12.
  • 62,7 Zdanie to odnosi się zapewne do 21,3—7, a być może też do rozdz. 65.
  • 63,6 Por. 1 Sm 3,11—18; Dn 13,45—59.
  • 64,1 „Wybór” w owych czasach był ważny dopiero po zatwierdzeniu przez biskupa, któremu przedstawiano kandydatów.
  • 64,5 „Dom Boży”, być może nawiązanie do Ps 105[104],21; por. również Łk 12,42.
  • 64,7 Por. Łk 16,2.
  • 64,8 „raczej pomagać niż przewodzić” — jest to po łacinie gra słów: prodesse — praeesse, spotykana m. in. u św. Augustyna.
  • 64,9 Por. charakterystykę biskupa w 1 Tm 3,2—4; Tt 1,7—9;2,2—5.
  • 64,10 Por. Jk 2,13; Mt 5,7.
  • 64,13 Por. Mt 12,20 (Iz 43,3).
  • 64,19 „przykłady roztropności” (por. również w. 18) — polskie słowo „roztropność” oddaje tu łac. discretio, która nie ma dobrego odpowiednika w naszym języku; jest to umiejętność zachowania umiaru i dostosowania się zarówno do sytuacji, jak i do różnych potrzeb różnych ludzi. Już św. Grzegorz uznał właśnie ową discretio za szczególnie ważną cechę Reguły św. Benedykta.
  • 70,6 „dałby się ponieść złości”, dosł. „rozgniewał się nie zachowując roztropności”, łac. sine discretione.
  • 70,7 Por. Tb 4,15; Mt 7,12; co było już przytoczone w 61,14.
  • 72,4 Por. Rz 12,10.
  • 72,7 Por. Flp 2,4.
  • 72,9 Łac. amore Deum timeant — dosł. „niech Boga boją się w miłości” albo „przez miłość”.
  • 73,5 „Konferencje Ojców i Ustawy” to Collationes i Institutiones Kasjana. „Reguła świętego ojca naszego, Bazylego” była znana św. Benedyktowi w łacińskim przekładzie Rufina z Akwilei.